| Symbool | Pt |
|---|---|
| Atoomnummer | 78 |
| Atoommassa | 195,08 u |
| Categorie | Overgangsmetaal |
| Groep | 10 |
| Periode | 6 |
| Blok | d-blok |
| Fase bij 20 °C | vast |
| Smeltpunt | 1768 °C |
| Kookpunt | 3825 °C |
| Dichtheid | 21,45 g/cm³ |
| Elektronenconfiguratie | [Xe] 4f14 5d9 6s1 |
| Elektronen per schil | 2, 8, 18, 32, 17, 1 |
| Elektronegativiteit (Pauling) | 2,28 |
| Oxidatiegetallen | +2, +4 |
| Ontdekt | 1748 door Antonio de Ulloa |
| Engelse naam | Platinum |
Eigenschappen van platina
Platina is een dicht, taai en goed smeedbaar metaal dat bij 1768 °C smelt. Het reageert bij gewone temperaturen met vrijwel niets: lucht, water en de meeste zuren laten het ongemoeid; alleen koningswater, een mengsel van geconcentreerd zout- en salpeterzuur, lost het op tot hexachloroplatinazuur. In verbindingen komt platina vooral voor met oxidatiegetallen +2 en +4. Het geheim van platina als katalysator is het oppervlak: moleculen als waterstof, zuurstof en koolstofmonoxide hechten zich eraan, worden verzwakt en reageren daardoor veel sneller, terwijl het platina zelf onveranderd blijft. Fijn verdeeld platina, platinazwart, kan grote hoeveelheden waterstofgas opnemen. Platina heeft een zeer stabiele elektrische weerstand die netjes met de temperatuur toeneemt, wat het ideaal maakt voor thermometers. Natuurlijk platina bestaat uit zes isotopen, waarvan platina-195 het meest voorkomt.
Naam. Platina komt van het Spaanse platina, 'zilvertje', een wat minachtende naam van Spaanse kolonisten voor de korrels die ze tussen het goud in Colombiaanse rivieren vonden.
Atoombouw en plaats in het periodiek systeem
Platina staat in periode 6 en groep 10 van het periodiek systeem, in het d-blok.
Een neutraal atoom heeft 78 protonen in de kern en 78 elektronen, verdeeld over 6 schillen: 2, 8, 18, 32, 17, 1. Het periodenummer (6) is gelijk aan het aantal schillen.
Buren in het systeem: links/ervoor: Iridium (Ir, 77); rechts/erna: Goud (Au, 79); erboven in dezelfde groep: Palladium (Pd); eronder in dezelfde groep: Darmstadtium (Ds).
Andere elementen in groep 10: Nikkel, Palladium, Darmstadtium.
Voorkomen
Platina komt met ongeveer 5 microgram per kilogram in de aardkorst voor, soms als gedegen metaal in rivierzand, maar vooral in ertsen samen met nikkel en koper. Zo'n 70 procent van de wereldproductie komt uit het Bushveld-complex in Zuid-Afrika; Rusland en Zimbabwe volgen. Het erts bevat slechts enkele grammen platinametalen per ton. Na concentreren, smelten en raffineren worden platina en de andere platinametalen uit elkaar gehaald. Een groeiend deel komt uit gerecyclede autokatalysatoren.
Toepassingen
- Autokatalysatoren bevatten platina (samen met palladium en rhodium) om koolstofmonoxide, onverbrande koolwaterstoffen en stikstofoxiden om te zetten in minder schadelijke stoffen.
- Het kankermedicijn cisplatine, en verwante middelen als carboplatine en oxaliplatine, worden gebruikt tegen onder meer zaadbal-, eierstok- en longkanker.
- In brandstofcellen en elektrolysers versnelt platina de reacties met waterstof en zuurstof (zie redoxreacties).
- In de chemische industrie katalyseert een platinanet de oxidatie van ammoniak tot salpeterzuur, een grondstof voor kunstmest.
- Platina wordt gebruikt in sieraden, elektroden, temperatuursensoren (Pt100) en harde schijven.
Veelgestelde vragen
Is platina duurder dan goud?
Dat wisselt. Platina was lange tijd duurder dan goud, maar sinds ongeveer 2015 is goud meestal duurder. De prijs van platina hangt sterk af van de vraag van de auto-industrie voor katalysatoren, terwijl goud vooral als belegging en in sieraden wordt gekocht.
Waarom is platina een goede katalysator?
Moleculen hechten zich aan het oppervlak van platina, net stevig genoeg om hun bindingen te verzwakken, maar niet zo stevig dat ze blijven vastzitten. Daardoor reageren ze veel sneller met elkaar. Platina zelf verandert niet en kan dus steeds opnieuw worden gebruikt.