| Symbool | Y |
|---|---|
| Atoomnummer | 39 |
| Atoommassa | 88,906 u |
| Categorie | Overgangsmetaal |
| Groep | 3 |
| Periode | 5 |
| Blok | d-blok |
| Fase bij 20 °C | vast |
| Smeltpunt | 1526 °C |
| Kookpunt | 3336 °C |
| Dichtheid | 4,47 g/cm³ |
| Elektronenconfiguratie | [Kr] 4d1 5s2 |
| Elektronen per schil | 2, 8, 18, 9, 2 |
| Elektronegativiteit (Pauling) | 1,22 |
| Oxidatiegetallen | +3 |
| Ontdekt | 1794 door Johan Gadolin |
| Engelse naam | Yttrium |
Eigenschappen van yttrium
Yttrium is een vrij licht, zilverwit metaal dat in compacte vorm stabiel is in lucht, doordat het een beschermend oxidelaagje vormt. Fijne yttriumkrullen of -poeder kunnen boven 400 °C echter ontbranden. Het staat in groep 3, boven lanthaan, en omdat de atomen en ionen bijna even groot zijn als die van holmium en dysprosium, komt het in de natuur samen met de zware lanthaniden voor. In verbindingen heeft yttrium vrijwel altijd oxidatiegetal +3. Het reageert langzaam met water en lost op in verdunde zuren. Yttriumoxide (Y2O3) is zeer hittebestendig en is een goede gastheer voor andere zeldzame aarden: met europium erin geeft het rood licht, met cerium in yttrium-aluminium-granaat (YAG) geel. Natuurlijk yttrium bestaat uit één stabiele isotoop, 89Y. Het radioactieve 90Y, een bètastraler met een halfwaardetijd van 64 uur, wordt in de geneeskunde gebruikt.
Naam. Yttrium is genoemd naar Ytterby, een dorp bij Stockholm met een groeve waar ook ytterbium, terbium en erbium hun naam aan danken.
Atoombouw en plaats in het periodiek systeem
Yttrium staat in periode 5 en groep 3 van het periodiek systeem, in het d-blok.
Een neutraal atoom heeft 39 protonen in de kern en 39 elektronen, verdeeld over 5 schillen: 2, 8, 18, 9, 2. Het periodenummer (5) is gelijk aan het aantal schillen.
Buren in het systeem: links/ervoor: Strontium (Sr, 38); rechts/erna: Zirkonium (Zr, 40); erboven in dezelfde groep: Scandium (Sc).
Andere elementen in groep 3: Scandium.
Voorkomen
Yttrium komt in de aardkorst ongeveer even veel voor als kobalt, maar nooit als vrij metaal. Het zit in zeldzame-aardmineralen zoals xenotiem, monaziet en bastnäsiet, en in de ionadsorptieklei uit Zuid-China, die de belangrijkste bron is. Het scheiden van yttrium van de chemisch bijna identieke lanthaniden gebeurt met vloeistof-vloeistofextractie en ionenwisseling. Maanstenen van de Apollo-missies bevatten opvallend veel yttrium. In het menselijk lichaam komt het alleen in sporen voor. China levert het grootste deel van de wereldproductie.
Toepassingen
- Cerium-gedoteerd yttrium-aluminium-granaat (YAG:Ce) zet blauw ledlicht om in geel, waardoor witte leds ontstaan.
- Nd:YAG-lasers worden gebruikt in de industrie om te snijden en lassen en in de geneeskunde voor oog- en huidbehandelingen.
- Yttriumoxide stabiliseert zirkoniumoxide, het keramiek voor tandkronen en hittebestendige coatings op turbinebladen.
- YBCO (yttrium-barium-koperoxide) is een supergeleider die al werkt bij de temperatuur van vloeibare stikstof.
- Radioactief yttrium-90 wordt in kleine bolletjes in de lever gebracht om levertumoren van binnenuit te bestralen.
Veelgestelde vragen
Is yttrium een zeldzaam aardmetaal?
Ja. Hoewel yttrium geen lanthanide is, wordt het samen met scandium en de vijftien lanthaniden tot de zeventien zeldzame aardmetalen gerekend. Het lijkt chemisch zo sterk op de zware lanthaniden dat het in dezelfde ertsen voorkomt en op dezelfde manier wordt gewonnen.
Waar wordt yttrium voor gebruikt?
Yttrium zit in witte leds, lasers, sterk tandheelkundig keramiek en hittebestendige coatings voor straalmotoren. Daarnaast is het een bestanddeel van de supergeleider YBCO. In de geneeskunde wordt radioactief yttrium-90 gebruikt om tumoren in de lever te bestralen.
Hoe spreek je yttrium uit?
In het Nederlands zeg je meestal ie-trie-um, met de klemtoon op de eerste lettergreep. De vreemde spelling komt van het Zweedse dorp Ytterby, waar het mineraal werd gevonden. In het Zweeds klinkt de Y ongeveer als een Nederlandse uu-klank.