| Symbool | I |
|---|---|
| Atoomnummer | 53 |
| Atoommassa | 126,90 u |
| Categorie | Halogeen |
| Groep | 17 |
| Periode | 5 |
| Blok | p-blok |
| Fase bij 20 °C | vast |
| Smeltpunt | 113,7 °C |
| Kookpunt | 184,3 °C |
| Dichtheid | 4,93 g/cm³ |
| Elektronenconfiguratie | [Kr] 4d10 5s2 5p5 |
| Elektronen per schil | 2, 8, 18, 18, 7 |
| Elektronegativiteit (Pauling) | 2,66 |
| Oxidatiegetallen | −1, +1, +5, +7 |
| Ontdekt | 1811 door Bernard Courtois |
| Engelse naam | Iodine |
| Latijnse naam | Iodum |
Eigenschappen van jood
Jood bestaat uit I2-moleculen die in een kristalrooster liggen. De kristallen hebben een metaalachtige glans en geven al bij kamertemperatuur een beetje paarse damp af. Bij voorzichtig verwarmen lijkt jood direct van vast naar gas te gaan; in werkelijkheid smelt het bij 113,7 °C, maar de dampdruk is al zo hoog dat vooral damp zichtbaar is. Jood lost slecht op in water, maar goed in alcohol, waardoor jodiumtinctuur ontstaat, en in een oplossing van kaliumjodide. Als halogeen is jood de minst reactieve van de stabiele halogenen: het is een zwakkere oxidator dan chloor en broom. Het reageert met metalen tot jodiden, zoals natriumjodide en kaliumjodide. Met zetmeel geeft jood een intens donkerblauwe kleur; dat is een bekende test om zetmeel aan te tonen. Natuurlijk jood bestaat uit één stabiele isotoop, 127I. Het radioactieve 131I ontstaat bij kernsplijting en wordt in de geneeskunde gebruikt.
Naam. De naam komt van het Griekse iodès, violet, naar de paarse damp die ontstaat als je jood verwarmt.
Atoombouw en plaats in het periodiek systeem
Jood staat in periode 5 en groep 17 (halogenen) van het periodiek systeem, in het p-blok.
Een neutraal atoom heeft 53 protonen in de kern en 53 elektronen, verdeeld over 5 schillen: 2, 8, 18, 18, 7. Het periodenummer (5) is gelijk aan het aantal schillen.
Omdat het in groep 17 staat, heeft Jood 7 valentie-elektronen in de buitenste schil; die bepalen hoe het reageert en bindingen vormt (zie chemische bindingen).
Buren in het systeem: links/ervoor: Telluur (Te, 52); rechts/erna: Xenon (Xe, 54); erboven in dezelfde groep: Broom (Br); eronder in dezelfde groep: Astaat (At).
Andere elementen in groep 17: Fluor, Chloor, Broom, Astaat, Tennessine.
Voorkomen
Jood is vrij zeldzaam in de aardkorst, maar wordt geconcentreerd in zeewater en in zeewier, dat het actief opneemt. Vroeger werd jood gewonnen uit de as van zeewier; zo ontdekte Courtois het ook. Tegenwoordig komt het grootste deel uit Chili, uit de jodaten die in de salpeterafzettingen van de Atacamawoestijn zitten. Daarnaast wordt het gewonnen uit pekel bij aardgas- en aardoliebronnen in Japan en de Verenigde Staten. Bodems ver van zee, zoals in berggebieden, bevatten vaak weinig jood, waardoor mensen daar vroeger vaak jodiumtekort hadden.
Toepassingen
- Jodiumzout en bakkerszout bevatten een kleine hoeveelheid kaliumjodide of kaliumjodaat om jodiumtekort te voorkomen.
- Povidonjood (Betadine) en jodiumtinctuur worden gebruikt om wonden en huid voor operaties te ontsmetten.
- Joodhoudende contrastvloeistof maakt bloedvaten en organen zichtbaar op röntgenfoto's en CT-scans.
- Radioactief jood-131 wordt gebruikt om een overactieve schildklier en schildklierkanker te behandelen.
- Kaliumjodidetabletten beschermen de schildklier bij een kernramp door de opname van radioactief jood te blokkeren.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen jood en jodium?
Jood is de officiële Nederlandse naam van het element. Jodium is de oudere, Latijnse naam die in het dagelijks leven nog veel wordt gebruikt, zoals in jodiumzout of jodiumtinctuur. Scheikundig gaat het om hetzelfde element met symbool I.
Waarom heeft je lichaam jodium nodig?
De schildklier gebruikt jodium om de hormonen thyroxine en trijoodthyronine te maken, die je stofwisseling, groei en hersenontwikkeling regelen. Bij een tekort zwelt de schildklier op tot een krop. Vooral voor zwangere vrouwen en jonge kinderen is genoeg jodium belangrijk.
Waarom kleurt jood zetmeel blauw?
Zetmeel bevat amylose, lange ketens die zich in een spiraal oprollen. Joodmoleculen, samen met jodide-ionen, passen precies in die spiraal. Het complex dat zo ontstaat absorbeert licht op een andere manier dan los jood, waardoor een intens donkerblauwe kleur verschijnt.