De wetten van Mendel

Sleutelbegrippen

• Gen — een stuk DNA dat een eigenschap beïnvloedt; zie gen.
• Allel — een variant van een gen (bv. blauwe of bruine oogkleur).
• Dominant (hoofdletter, bv. A) — overheerst over een recessief allel.
• Recessief (kleine letter, bv. a) — uit zich alleen als beide allelen recessief zijn.
• Homozygoot — twee gelijke allelen (AA of aa).
• Heterozygoot — twee verschillende allelen (Aa).
• Genotype — de allelcombinatie zelf (bv. Aa).
• Fenotype — de zichtbare uitdrukking (bv. bruin oog).

Eerste wet — uniformiteit

Kruis je twee zuivere (homozygote) lijnen met tegengestelde eigenschappen, dan zijn alle nakomelingen in de eerste generatie (F₁) gelijk. Mendel kruiste bijvoorbeeld zuivere paarse erwten (PP) met zuivere witte erwten (pp). Alle F₁-nakomelingen waren paars (Pp) — paars is dominant over wit.

Tweede wet — splitsing

Kruis je twee F₁-individuen onderling, dan splitsen de eigenschappen in de tweede generatie (F₂) in een vaste verhouding: 3 dominant : 1 recessief.

Het schema heet een Punnett-vierkant. Drie van de vier vakjes geven paars (PP, Pp, Pp), één geeft wit (pp) — vandaar de 3 : 1-verhouding.

Derde wet — onafhankelijke overerving

Wanneer je twee eigenschappen tegelijk volgt — bijvoorbeeld zaadkleur (geel/groen) en zaadvorm (rond/gerimpeld) — worden ze onafhankelijk van elkaar doorgegeven, mits ze op verschillende chromosomen liggen. Het levert bij een dubbele heterozygote kruising een 9 : 3 : 3 : 1-verhouding op in de F₂.

Deze derde wet geldt niet altijd: genen die dicht naast elkaar op hetzelfde chromosoom liggen worden vaak samen overgedragen (koppeling). Dat werd pas decennia na Mendel ontdekt.

Voorbeelden bij de mens

• Bloedgroepen ABO — drie allelen (I^A, I^B, i) bepalen vier bloedgroepen.
• Sikkelcelanemie — recessieve eigenschap; één kopie geeft geen ziekte, twee wel.
• Cystic fibrosis (taaislijmziekte) — eveneens recessief.
• Oogkleur — eenvoudig didactisch voorbeeld, maar in werkelijkheid bepaald door meerdere genen.

Verwante begrippen

Verder lezen